فاطمه (س) در آيينه وحى

مقدّمه

گرچه پرداختن به موضوع اهل‏بيت عصمت و طهارت عليهم‏السلام ـ كه حضرت فاطمه نيز از آنانست ـ امرى شايسته و مطلوب است اما بايد پذيرفت كه نمى‏توانيم در مقام شناساندن آن چهره‏ هاى بى ‏نظير قرار گيريم چرا كه آنان كلمات خدايند و از كمالات نامتناهى برخوردارند؛ كمالاتى كه تنها بندگان «مُخْلَص» به آنها آراسته‏اند و ديگر انسان‏ها از حدود و حقيقت آن به خوبى آگاه نيستند و به علاوه ـ جداى از ناتوانى طبيعى ما ـ وجود مقدّس معصومان عليهم‏السلام هيچ‏گاه نيازمند بيان و بنان ما در ذكر فضيلت و مديحت نمى ‏باشند، بلكه اين ما هستيم كه علل و انگيزه ‏هاى گوناگونى ممكن است در شكل دهى نياز ما به معصومان عليهم السلام مؤثّر باشد.

روشن است كه شايسته‏ترين و مطلوب‏ترين سخنى كه درباره حضرت فاطمه عليهاالسلام و ديگر معصومان گفته مى‏شود سخنى است كه از ناحيه ذات اقدس الهى بيان شده باشد؛ چرا كه او حكيم على‏ الاطلاق است و كلام او در افق حكمت اوست. بنابراين، هر آنچه را كه در اين موضوع نياز باشد، به خوبى مى‏شناسد و آن را با بى‏نيازى خود به نحو شايسته بر طرف مى‏سازد.

و نيز بديهى است كه سخنان پيامبر صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله ‏وسلم و اهل بيت او، بعد از كلام خداوند، از مكانت و مرتبت ويژه‏اى برخوردار است؛ چرا كه آن سخنان نيز در امتداد انگيزه و اهدافى است كه حكمت الهى همان را اقتضا مى‏كند.

با مطالعه در قرآن كريم معلوم مى‏شود كه وجود مقدس حضرت زهرا عليهاالسلام در پيشگاه خداوند از منزلت ممتازى برخوردار است، چنانكه نزول بسيارى از آيات قرآن در شأن آن حضرت، شاهد اين مدّعاست.

اينك فرصت را مغتنم شمرده و به طور مختصر به فضيلت‏هاى قرآنى حضرت فاطمه عليهاالسلام اشاره مى‏كنيم:

فاطمه و اهل بيت عليهم‏ السلام

فاطمه در كنار على، حسن و حسين عليهم‏السلام مراد و مقصود خداوند از «اهل ‏البيت» در آيه تطهير مى ‏باشد: «انّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرّجس اهل ‏البيت و يطهرّكم تطهيراً».1 بنابراين به مقتضاى آيه فوق، فاطمه عليه االسلام از «اهل بيت» محسوب مى‏ شود و خداوند خواسته تا آنان را از هرگونه پليدى و آلودگى پاكيزه نمايد.

فرزندان فاطمه عليهاالسلام

فرزندان فاطمه عليه االسلام پيشوايان معصوم‏اند كه به امر الهى، عهده ‏دار هدايت بندگان خدا مى ‏باشند. مفسّران گفته‏اند: آيه شريفه «و جعلنا منهم ائمّة يهدون بأمرنا لمّا صبروا...»2 درباره فرزندان فاطمه عليه االسلام نازل شده است.3

فاطمه عليهاالسلام از «ذوى القربى»

بعد از نزول آيه «... و آت ذوى القربى حقّه...»4 پيامبراكرم صلى‏ الله‏ عليه ‏و‏آله‏ وسلم فاطمه عليهاالسلام را فراخواند و فدك را به او بخشيد و فرمود: «بخشيدن فدك به فاطمه عليه االسلام امرى الهى بود.»5

فاطمه؛ كوثر محمّد صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله ‏وسلم

كوثر يك معناى جامع و وسيع دارد و آن «خير كثير و فراوان» است و مصاديق آن زياد است. اما بسيارى از بزرگان علماى شيعه و اهل‏سنّت، يكى از روشن‏ترين مصاديق آن را وجود مبارك فاطمه زهرا عليهاالسلام دانسته‏اند. در شأن نزول سوره كوثر آمده است:

مشركان پيامبر صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله ‏وسلم را متّهم كردند كه فاقد نسل است. قرآن ضمن نفى سخن آنها، مى‏گويد: «ما به تو كوثر داديم.» از اين تعبير استفاده مى‏شود كه اين خير كثير همان فاطمه زهرا عليهاالسلام است. نسل و ذريّه پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله ‏وسلم به وسيله همين دختر گرامى در جهان انتشار يافت؛ نسلى كه علاوه بر اينكه فرزندان جسمانى پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله ‏وسلم بودند، آيين و ارزش‏هاى اسلام را حفظ كردند.

مفسّران يادآور شده‏اند: اينكه اين سوره خبر مى ‏دهد كه پيامبر صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله‏ وسلم بى‏فرزند نخواهد بود و نسل و دودمان او فراوان در جهان وجود خواهد داشت، يكى از جهت‏هاى اعجاز قرآن محسوب مى‏شود.6

فاطمه عليهاالسلام و مهر پدر

پيامبراكرم صلى‏ الله‏ عليه ‏و‏آله‏ وسلم به مدّت شش ماه و به قولى نه ماه، هرگاه براى خواندن نماز صبح به مسجد مى‏رفت، در كنار خانه فاطمه و على عليهماالسلام توقّف مى ‏كرد و مى ‏فرمود: «الصّلاة اهل البيت انّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرّجس اهل‏البيت و يطهّركم تطهيراً»7 بدين ترتيب، فاطمه عليهاالسلام كه از اهل بيت پيامبر صلى‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم محسوب مى ‏شود، براى اقامه نماز كه مظهر عبوديت و بندگى خداوند است، مورد خطاب لطف‏ آميز پيامبرگرامى قرار مى ‏گيرد.

فاطمه عليهاالسلام و نور خداوند

در ذيل آيه شريفه «اللّه نورالسّموات والأرض مثل نوره كمشكوة...»8 روايت شده است: «مراد از مشكوة، حضرت فاطمه عليهاالسلام است.» بنابراين نور خداوند به وجود مقدّس آن حضرت تشبيه شده است.

فاطمه عليهاالسلام و ليلة‏القدر

رواياتى از امام صادق عليه‏السلام و ديگر امامان نقل شده است كه به حسب آنها، «ليلة» در سوره «قدر» به حضرت فاطمه عليهاالسلام تأويل شده است و در آن روايات، «قدر» به معناى خدا دانسته شد و لذا گفته‏ اند: «هر كس فاطمه را آن چنان كه حقّ اوست، بشناسد، در حقيقت «ليلة‏القدر» را درك كرده است.»9

فاطمه عليهاالسلام و بانوان جهان

در روايتى عبارت «فى زجاجة كانّها كوكب درّى...»10 به وجود بزرگوار صدّيقه كبرى فاطمه زهرا عليهاالسلام تأويل شده و به حسب آن روايت، ايشان مانند ستاره‏اى درخشان در ميان بانوان جهان است.11 به همين جهت است كه وقتى شخصى از پيامبر صلى ‏الله‏ عليه ‏و‏آله‏ وسلم پرسيد كه: مريم با فضيلت‏تر است يا فاطمه؟ آن حضرت نخست در پاسخ سكوت نمود تا آنكه آن شخص بار ديگر سؤال كرد: يا رسول اللّه! فاطمه افضل است يا مريم؟ پيامبرگرامى در پاسخ فرمود: «فاطمه در دنيا و آخرت بافضيلت ‏تر است.» و در روايتى نيز آمده است كه: «برترين زنان جهان چهار تن هستند: آسيه، مريم، خديجه و فاطمه عليهم ‏السلام ، اما فاطمه برترين آنهاست.» و در روايتى ديگر آمده است: «مريم برگزيده زنان عصر خود، اما فاطمه برگزيده زنان همه زمانها است.»

فاطمه عليهاالسلام در مباهله

همه مفسّرانى كه آيه «فمن حاجّك فيه من بعد ماجاءك من العلم فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائكم نسائنا و نساءكم...»12 را مورد تفسير قرار داده‏اند، تصريح يا اشاره نموده‏اند به اينكه مراد از «نسائنا» حضرت فاطمه عليهاالسلام است.

فاطمه عليهاالسلام از «ابرار»

در سوره «انسان» كه در شأن فاطمه، امام على، امام حسن و امام حسين عليهم‏السلام نازل شده است، آن حضرت به عنوان يكى از «ابرار» معرّفى شده و مورد تمجيد قرارگرفته است. «انّ الأبرار يشربون من كأس كان مزاجها كافورا»13

فاطمه عليهاالسلام در قيامت

فاطمه عليهاالسلام ، فرزندان و شيعيان او از وحشت روز قيامت در امان مى‏باشند و در بهشت آنچه از خدا بخواهند، بدان نائل مى‏شوند و براى هميشه در بهشت ماندگارند. «لايحزنهم الفزع الأكبر و هم فيما اشتهت انفسهم خالدون»14

فاطمه عليهاالسلام و نعمت‏هاى بهشتى

خداوند در سوره «انسان» نعمت‏هاى بسيارى را بر مى‏شمارد كه حضرت فاطمه عليهاالسلام و ديگر ابرار به آنها متنعّم مى‏شوند. و البته اين نعمت‏ها تنها به جهت پاداش كارهاى خير آن حضرت است و بدين گونه، خداوند خواسته تا در دنيا و آخرت از او تقدير نموده باشد.

اخلاص فاطمه عليهاالسلام

خداوند در سوره «انسان» ضمن اشاره به قصّه اطعام مسكين، يتيم و اسير از جانب اميرمؤمنان، فاطمه و حسنين عليهم‏السلام اين عمل آنان را ستود و آنها را به عنوان كسانى كه از روى اخلاص و لوجه اللّه و بدون هيچ چشمداشتى از غذاى مورد نياز خود گذشتند و نيازمندانِ بى‏پناه را بر خود مقدّم داشتند، معرّفى مى‏كند.

صبر فاطمه عليهاالسلام

فاطمه‏اى كه قرآن‏كريم از وى سخن مى‏گويد، انسانى برخوردار از صبر جميل و تحسين‏انگيز است. از نظر قرآن صبر فاطمه عليهاالسلام شايسته پاداش نعمت‏هاى بهشتى است، نعمت‏هايى كه ابدى و سرمدى هستند: «... و جزاهم بما صبروا جنّة و حريرا...»15

وفاى به عهد فاطمه عليهاالسلام

از نظر قرآن، حضرت زهرا عليهاالسلام كسى است كه نسبت به عهد الهى وفادار است: «يوفون بالنّذر»16

ايثار فاطمه عليهاالسلام

مفسّران بر اين نكته تأكيد دارند كه عبارت «يطعمون الطّعام على حبّه»17 برخصلت پسنديده ايثار حضرت زهرا عليهاالسلام توجّه و اشاره دارد.

نماز حضرت زهرا عليهاالسلام

در روايات آمده است كه نماز حضرت فاطمه عليهاالسلام چهار ركعت است و در ركعت اوّل و دوم آن 50 بار سوره «قل هواللّه احد»خوانده مى‏شود. به اين نماز، نماز «اوّابين» (نماز بسيار توبه كنندگان) نيز گفته مى‏شود.18

تسبيح حضرت فاطمه عليهاالسلام

حضرت امام محمّد باقر عليه‏السلام فرموده است: «تسبيح فاطمه عليهاالسلام » از جمله «ذكر كثير» خداوند است؛ چنانكه خداوند مى‏فرمايد: «يا ايّها الّذين آمنوا اذكروا اللّه ذكراً كثيراً»19

محبّت فاطمه عليهاالسلام

خداى متعال محبّت فاطمه عليهاالسلام را عوض مزد همه تلاش‏هاى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم در امر رسالت قرار داده است و تأكيد نموده كه اين محبّت خواسته خدا و پيامبر صلى ‏الله ‏عليه ‏و‏آله ‏وسلم است. لذا در حديثى آمده است كه وقتى آيه «قل لا اسئلكم عليه اجراً الاّ المودّة فى القربى»نازل شد، عده‏اى پرسيدند: يا رسول اللّه! «قُربى» چه كسانى‏اند كه محبّت آنها بر ما واجب است؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: «فاطمه عليهاالسلام و فرزندان او.»20

پاكدامنى فاطمه عليهاالسلام

روايت شده است: مراد از آيه «التى احصنت فرجها...»21 حضرت زهرا عليهاالسلام است.

خشنودى فاطمه عليهاالسلام

زمانى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم نزد دخترش فاطمه عليهاالسلام آمد و بر تن او لباسى بافته از پشم شتر بود كه بسيار مشقّت‏آميز بود و در آن حال سرگرم آسياب كردن گندم بود. پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم با مشاهده اين صحنه، گريست و فرمود: «اى فاطمه! سختى و تلخى دنيا را در ازاى نعمت‏هاى بزرگ آخرت تحمّل مى‏كنى.»، در اين وقت اين آيه نازل شد: «ولسوف يعطيك ربّك فترضى»؛22 و البته به زودى پروردگارت آنقدر به تو از نعمت‏هاى بهشتى عطا مى‏كند كه خشنود شوى.23

آيات زيادى از قرآن كريم بر مقام عصمت حضرت فاطمه عليهاالسلام دلالت مى‏نمايد همانند آيه تطهير كه به حسب آن، اراده و مشيّت خداوند بر پاكى و طهارت آن حضرت از هرگونه پليدى و آلودگى، تعلّق گرفته است

عصمت فاطمه عليهاالسلام

آيات زيادى از قرآن كريم بر مقام عصمت حضرت فاطمه عليهاالسلام دلالت مى‏نمايد همانند آيه تطهير كه به حسب آن، اراده و مشيّت خداوند بر پاكى و طهارت آن حضرت از هرگونه پليدى و آلودگى، تعلّق گرفته است: «انّما يريد اللّه ليذهب عنكم الرّجس اهل‏البيت و يطهّركم تطهيراً»24

سخن آخر اينكه: اين گفتار مى‏خوهد اجمالى و فهرست گونه به برخى از ابعاد شخصيت «برترين بانوى جهان» ازمنظر قرآن كريم نظرى افكنده باشد.

اميدواريم بتوانيم در پرتو هدايت وجود آن حضرت و خاندان معصومش هماره در «صراط مستقيم» گام برداشته و به سوى كمال و رشد رهنمون باشيم. ان‏شاء اللّه

پى‏نوشت‏ها:

1. احزاب / 33.

2. سجده / 24.

3. شواهد التنزيل، حاكم حسكانى، ص 583؛ ذيل آيه.

4. اسراء / 23.

5. تفسيرفرات كوفى، ص 118 و 119.

6. تفسير نمونه، ج 27، ذيل سوره كوثر.

7. احزاب / 33.

8. تفسير نمونه، ج 27، ذيل سوره كوثر.

9. تفسير قمى، ج 1، ص 103.

10. نور / 35.

11. همان.

12. آل عمران / 63.

13. دهر / 5.

14. انبياء / 103.

15. دهر / 13.

16. همان / 7.

17. همان / 9.

18. تفسير عياشى، ج 2، ص 286.

19. احزاب / 41؛ تفسير عياشى، ج 1، ص 68.

20. شواهد التنزيل، ج 1، ص 193.

21. انبياء / 91.

22. ضُحى / 5.

23. شواهد التنزيل، ج 2، ص 444.

24. احزاب / 33.